HỏiAI: Hiệp ước Cắt giảm Vũ khí Chiến lược Mới (New START) là gì và vì sao nó quan trọng?

Hỏi: Hiệp ước Cắt giảm Vũ khí Chiến lược Mới (New START) là gì và vì sao nó quan trọng?

Grok trả lời: Hiệp ước Cắt giảm Vũ khí Chiến lược Mới (New START) là một hiệp ước kiểm soát vũ khí hạt nhân song phương giữa Hoa Kỳ và Liên bang Nga, được ký năm 2010 dưới thời tổng thống Obama và hết hạn vào ngày 5 tháng 2 năm 2026. Đây là hiệp ước kiểm soát hạt nhân song phương cuối cùng còn hiệu lực giữa hai cường quốc hạt nhân lớn nhất thế giới (chiếm khoảng 90% kho vũ khí hạt nhân toàn cầu).

Nội dung chính của New START

• Tên đầy đủ: Treaty on Measures for the Further Reduction and Limitation of Strategic Offensive Arms (Hiệp ước về Các Biện pháp Tiếp tục Giảm và Hạn chế Vũ khí Tấn công Chiến lược).
• Giới hạn cụ thể:
  • Mỗi bên được phép triển khai tối đa 1.550 đầu đạn hạt nhân chiến lược (deployed strategic warheads) trên các phương tiện phóng tầm xa (ICBM, SLBM, máy bay ném bom hạng nặng).
  • Giới hạn 700 phương tiện phóng triển khai (deployed launchers) và tổng cộng 800 phương tiện phóng triển khai và không triển khai (bao gồm tên lửa đạn đạo liên lục địa ICBM, tên lửa đạn đạo phóng từ tàu ngầm SLBM, và máy bay ném bom hạng nặng).
• Cơ chế xác minh: Bao gồm kiểm tra tại chỗ đột xuất, trao đổi dữ liệu định kỳ, thông báo về thử nghiệm tên lửa, di chuyển vũ khí, và thay đổi lực lượng hạt nhân. Đây là hệ thống giám sát toàn diện nhất từng được đàm phán.
• Thời hạn: 10 năm (hết hạn 5/2/2021), được gia hạn thêm 5 năm đến 5/2/2026 (gia hạn năm 2021 dưới thời 2 tổng thống Biden và Putin).
• Không bao gồm: Vũ khí hạt nhân chiến thuật (tactical nuclear weapons), vũ khí hạt nhân không triển khai (reserve/stockpile), hoặc các quốc gia khác (như Trung Quốc).

Tại sao New START quan trọng?

• Ổn định chiến lược: Giới hạn số lượng vũ khí hạt nhân chiến lược (có thể tấn công lãnh thổ đối phương trong 30 phút) giúp giảm nguy cơ chạy đua vũ trang, duy trì cân bằng răn đe (mutual assured destruction), và tránh leo thang hạt nhân.
• Giảm rủi ro chiến tranh hạt nhân: Cơ chế giám sát và trao đổi thông tin giúp hai bên tin tưởng lẫn nhau hơn, tránh hiểu lầm (miscalculation) dẫn đến xung đột.
• Di sản kiểm soát vũ khí: Là phần cuối cùng của chuỗi hiệp ước từ thời Chiến tranh Lạnh (SALT, START I, START II, SORT), giúp giảm kho vũ khí hạt nhân từ hơn 70.000 đầu đạn (1986) xuống còn khoảng 12.500 (hiện tại).
• An ninh toàn cầu: Nếu không có hiệp ước, không còn giới hạn pháp lý nào ràng buộc Mỹ và Nga về vũ khí hạt nhân chiến lược – lần đầu tiên kể từ những năm 1970. Điều này có thể dẫn đến:
  • Chạy đua vũ trang mới (arms race).
  • Tăng số lượng đầu đạn và phương tiện phóng.
  • Giảm tính minh bạch → tăng rủi ro hiểu lầm và leo thang.
  • Ảnh hưởng đến Hiệp ước Không phổ biến Hạt nhân (NPT), vì các nước khác có thể biện minh phát triển vũ khí hạt nhân nếu hai cường quốc lớn không tuân thủ giảm vũ khí.

Văn kiện của Hiệp ước New Start được TT Obama phê chuẩn, ảnh chụp ngày 2/2/2011 tại phòng Oval.

Tình trạng hiện tại (tháng 2/2026)

• Nga: Năm 2023, Tổng thống Putin tạm đình chỉ (suspended) tham gia New START (không rút khỏi, nhưng dừng kiểm tra và trao đổi dữ liệu), viện dẫn hỗ trợ của Mỹ cho Ukraine và các vấn đề khác. Nga vẫn tuyên bố tuân thủ giới hạn số lượng vũ khí.
• Mỹ: Không công nhận tính hợp pháp của việc đình chỉ Nga, nhưng vẫn duy trì giới hạn và giám sát qua phương tiện tình báo riêng (national technical means). Mỹ không phản hồi chính thức đề xuất của Putin về gia hạn tự nguyện thêm 1 năm.
• Hết hạn: Từ ngày 5/2/2026, không còn hiệp ước ràng buộc pháp lý nào giữa Mỹ và Nga về vũ khí hạt nhân chiến lược. Tổng Thư ký LHQ António Guterres gọi đây là “thời khắc nghiêm trọng” cho hòa bình và an ninh quốc tế.
• Tương lai: Không có đàm phán thay thế (successor treaty). Mỹ muốn đưa thêm Trung Quốc vào hiệp ước này (nhưng Bắc Kinh từ chối), Nga thì muốn bao gồm thêm Anh và Pháp, 2 cường quốc NATO. Khi không có thỏa thuận mới, hai bên có thể mở rộng kho vũ khí mà không bị giới hạn.

Tóm lại, New START là “lá chắn” cuối cùng kiểm soát vũ khí hạt nhân giữa Mỹ và Nga, giúp duy trì ổn định và minh bạch. Sự hết hạn của nó đánh dấu kết thúc một kỷ nguyên kiểm soát vũ khí hạt nhân, mở ra rủi ro chạy đua vũ trang và tăng nguy cơ xung đột hạt nhân trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị toàn cầu.