Phi cơ E-3 Sentry: “thần nhãn” khổng lồ gần 50 năm tuổi của Không quân Mỹ

Có nhiều loại phi cơ quân sự khác nhau nhưng thường mờ nhạt trước các tiêm kích. Nên là chỉ khi nổ ra một sự kiện đặc biệt thì chúng mới được để mắt tới và máy bay cảnh báo sớm E-3 Sentry là một thí dụ, dù theo cách không được mong muốn cho lắm. Người ta đã ghi nhận một chiếc Sentry của Không quân Mỹ bị trúng drone cảm tử (được cho là Shahed-136) và bị hư nặng khi đang đậu ở Căn cứ Không quân Prince Sultan, Ả Rập Xê Út. Nhiều tấm hình cho thấy phần đĩa radar đã hủy hoại hoàn toàn và phần thân máy bay ngay chỗ đó cũng “bay màu” luôn, không phục hồi nổi.

Khả năng làm chủ bầu trời không chỉ phụ thuộc vào hỏa lực của tiêm kích mà còn nằm ở khả năng quan sát và điều phối của những máy bay Cảnh báo và Chỉ huy Trên không (AWACS) như E-3. Nó có vai trò như “bộ não” và “đôi mắt” giúp quân đội Mỹ giữ ưu thế trên không. Radar của E-3 cung cấp hình ảnh radar về mọi vật thể đang bay trên một phạm vi rộng. Radar AN/APY-2 của nó phát hiện các mục tiêu bay thấp chẳng hạn tên lửa hành trình từ cách đó hơn 400 km và các mục tiêu đang bay ở độ cao lên tới 500 km.

Trên máy bay thường có một phi hành đoàn khoảng 13-19 chuyên gia kỹ thuật và sĩ quan. Họ theo dõi hàng trăm mục tiêu cùng lúc, phân biệt giữa máy bay bạn/thù, sau đó điều phối các tiêm kích đi đánh chặn và tấn công mặt đất. E-3 còn truyền thông tin ngay tới các tàu chiến, căn cứ mặt đất và phi cơ khác để làm thành mạng lưới tác chiến.

Nó được làm dựa trên khung thân của máy bay thương mại Boeing 707-320B, nhưng vẫn được Boeing chế tạo mới hoàn toàn trên dây chuyền sản xuất 707, theo cấu hình quân sự từ đầu. Máy bay dài 46,6 mét, sải cánh 44,4 mét và trang bị 4 động cơ phản lực Pratt & Whitney TF33, giúp nó bay liên tục hơn 8 giờ với tốc độ hành trình 580 km/giờ (cao nhất 854 km/giờ). Nếu được tiếp nhiên liệu trên không thì thời gian trực chiến của nó lâu hơn nhiều. Khoang máy bay chứa hàng tấn thiết bị điện tử, máy tính,… thay vì các hàng ghế.

E-3 có một đĩa radar lớn trên lưng, được chống giữ bằng hai thanh cao hơn thân máy bay khoảng 3,3 mét. Đĩa radar này có đường kính 9,1 mét và dày 1,8 mét, quay với tốc độ 6 vòng mỗi/phút để rà quét không gian xung quanh.

Có 68 chiếc được chế tạo từ năm 1977 đến 1992, trong đó Không quân Mỹ từng vận hành 34 chiếc (nay chỉ còn xài 14 chiếc) và 18 cái dành cho NATO, mấy chiếc kia được Pháp, Chile và Ả Rập Xê Út dùng. Với một thứ hàng “cổ” và hiếm như vậy thì sự cố này đã tạo một lỗ hổng lớn trong việc giám sát bầu trời của Mỹ tại Trung Đông, chưa kể thiệt hại tiền của (khoảng nửa tỷ đô mỗi cái). Khi chờ dòng kế nhiệm E-7 Wedgetail đi vào hoạt động đầy đủ thì những chiếc E-3 còn lại sẽ bay thêm một thời gian nữa.

TWZ, ASF.